विंदा करंदीकर

२३ ऑगस्ट १९१८, देवगड ते १४ मार्च २०१० मुंबई – ९१ वर्षे ६ महिने २० दिवस

Govind Vinayak Karandikar (23 August 1918^[1] – 14 March 2010), better known as Vindā, was an Indian poet, writer, literary critic, and translator in the Marathi-language. Karandikar was born on 23 August 1918, in Dhalavali village in the Devgad taluka present-day Sindhudurg district of Maharashtra.

https://en.wikipedia.org/wiki/Vinda_Karandikar

Nationality

British Indian (1918–1947)
Indian (1947–2010)

Education	M.A.
Notable awards	Sahitya Akademi Fellowship (1996) Jnanpith Award (2003)
Spouse	Sumati Karandikar
Children	3

काव्यसंग्रह

स्वेदगंगा (१९४९)

अष्टदर्शने हे विंदा करंदीकर यांनी लिहिलेले मराठी पुस्तक आहे. यात सात युरोपीय व एक भारतीय तत्वज्ञ व त्यांच्या तत्वज्ञानाचे ओवीरूपात वर्णन आहे.

या पुस्तकास २००३चा ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.^[१] अष्टदर्शने या संग्रहात आठ तत्त्वज्ञांचे विचार त्यांनी सोप्या रचनांमध्ये मांडले आहेत. याच संग्रहाकरता त्यांना ज्ञानपीठ पुरस्कार प्राप्त झाला आहे. आशयगर्भित पण सोपी शब्दरचना करणारे विंदा आपल्या कवितांतून वैश्विक सत्य धुंडाळत राहिले. विंदांच्या काव्यात व्यक्तिगत भावजीवनापासून सामाजिक वास्तवापर्यंतचे व्यापक अनुभव पाहायला मिळतात. त्यांची कविता प्रयोगशील आहे. विंदांना ललित पारितोषिक समितीचे क्रिटिक्स ऍवॉर्ड, सिनीयर फुलब्राईट, कबीर सन्मान, सोव्हिएत लँड नेहरू लिटररी ऍवॉर्ड, जनस्थान पुरस्कार तसेच साहित्य अकादमीची फेलोशिपही मिळाली आहे.

ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते आणि मराठी नवकवितेचे आधारस्तंभ गोविंद विनायक ऊर्फ विंदा करंदीकर यांची जीवनगाथा अत्यंत प्रेरणादायी आहे. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे विविध पैलू आणि साहित्यिक प्रवासाचा हा थोडक्यात आढावा:

बालपण आणि जडणघडण

विंदांचा जन्म २३ ऑगस्ट १९१८ रोजी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील धाळवली (ता. देवगड) येथे झाला. त्यांचे शिक्षण कोल्हापुरात पूर्ण झाले. कोकणच्या मातीशी नाळ जोडलेले विंदा तिथल्या आर्थिक मागासलेपणाबद्दल अत्यंत संवेदनशील होते. त्यांचे वडील विनायक करंदीकर हे पोंभुर्ले येथे वास्तव्यास होते.

वैचारिक प्रवास आणि सामाजिक बांधिलकी

विंदांचा वैचारिक प्रवास राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ ते मार्क्सवाद असा राहिला. साम्यवादी विचारांकडे कल असूनही, त्यांनी कधीही कोणत्याही राजकीय पक्षाचे सक्रिय सदस्यत्व स्वीकारले नाही.

हैदराबाद मुक्ती संग्राम: या लढ्यात त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला आणि तुरुंगवासही भोगला.
निस्पृहता: स्वातंत्र्यसैनिकांना मिळणारे मानधन त्यांनी आयुष्यभर कधीही स्वीकारले नाही, जे त्यांच्या तत्त्वनिष्ठ स्वभावाचे दर्शन घडवते.

अध्यापन आणि निवृत्तीचा ‘आदर्श’

विंदांनी रत्नागिरीचे बसवेश्वर कॉलेज, मुंबईतील रामनारायण रुईया आणि एसआयईएस (SIES) यांसारख्या नामवंत महाविद्यालयांत इंग्रजीचे प्राध्यापक म्हणून सेवा बजावली.

एक विलक्षण त्याग: १९७६ मध्ये शैक्षणिक आकृतिबंध बदलणार होता, ज्यामुळे त्यांच्या हाताखालील दोन कनिष्ठ प्राध्यापकांची नोकरी धोक्यात आली होती. त्या सहकाऱ्यांचे पद टिकून राहावे, म्हणून विंदांनी स्वतःहून स्वेच्छानिवृत्ती घेतली. त्यांच्या या महान कृतीचा उल्लेख त्यांच्या पत्नी सुमा करंदीकर यांनी ‘रास’ या पुस्तकात केला आहे.

काव्यप्रवास आणि लोकप्रिय ‘त्रयी’

मराठी साहित्यात काव्यवाचनाची संस्कृती रुजवण्याचे श्रेय विंदा करंदीकर, मंगेश पाडगावकर आणि वसंत बापट या तिघांना जाते.

१९४९ च्या पुणे साहित्य संमेलनात त्यांचे पहिले जाहीर काव्यवाचन झाले.
त्यांचे ‘स्वेदगंगा’ (१९४९) आणि ‘मृद्‌गंधा’ (१९५४) हे काव्यसंग्रह मराठी साहित्यात मैलाचे दगड ठरले.
त्यांच्या कवितांत सामाजिक भान, मानवी स्वभाव, प्रेम आणि बालपण अशा विविध छटांचे दर्शन घडते.

पुरस्कार आणि सन्मान

साहित्य क्षेत्रातील सर्वोच्च ‘ज्ञानपीठ पुरस्कार’ त्यांना त्यांच्या ‘अष्टदर्शने’ या साहित्यकृतीसाठी देऊन गौरविण्यात आले. याव्यतिरिक्त:

महाराष्ट्र साहित्य परिषद पुरस्कार
कुसुमाग्रज पुरस्कार
कबीर सन्मान
जनस्थान पुरस्कार

विंदांचे वैयक्तिक जीवन अत्यंत साधे, स्वावलंबी आणि शिस्तबद्ध होते. १४ मार्च २०१० रोजी या महान शब्दांच्या कवीने जगाचा निरोप घेतला, परंतु त्यांचे साहित्य आजही मराठी मनावर अधिराज्य गाजवत आहे.

https://www.dainikprabhat.com/editorial-page-article-today-is-the-birthday-of-writer-govind-vinayak-alias-vinda-karandikar